सध्या महाराष्ट्राच्या हवामानाने जणू लपंडावच सुरू केला आहे! एकीकडे मार्च महिना संपत आला तरी अपेक्षित असा कडक उन्हाळ्याचा पत्ता नाही, आणि दुसरीकडे अवकाळी पाऊस आणि गारपिटीने बळीराजाची झोप उडवली आहे. तुमच्याही मनात हेच प्रश्न असतील ना की, नक्की हा पाऊस कधी थांबणार? कोणत्या जिल्ह्यांमध्ये गारपिटीचा धोका आहे? आणि यंदाचा मान्सून कसा असेल? याच सर्व महत्त्वाच्या प्रश्नांची उत्तरे हवामान विभागाचे निवृत्त शास्त्रज्ञ माणिकराव खुळे सरांनी दिली आहेत. चला तर मग, या हवामान बदलामागील शास्त्र आणि पुढील काही दिवसांचा अचूक अंदाज अगदी सोप्या भाषेत समजून घेऊया!
कुठे आणि कधी कोसळणार अवकाळी पाऊस आणि गारपीट?
येत्या ३ एप्रिलपर्यंत राज्याच्या अनेक भागांत गडगडाटी पाऊस, सोसाट्याचा वारा (ताशी ३० ते ५० किमी) आणि गारपीट होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. त्यातही विशेषतः २९, ३० आणि ३१ मार्च हे तीन दिवस अधिक धोक्याचे ठरू शकतात.
जर तुम्ही मुंबई किंवा कोकणात राहत असाल, तर तुमच्यासाठी थोडी दिलाशाची बातमी आहे (अपवाद फक्त ३० मार्चचा, जेव्हा कोकणातही थोडा पाऊस दिसू शकतो). पण उर्वरित महाराष्ट्रातील २९ जिल्ह्यांना मात्र अलर्टवर राहावे लागेल. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा आणि दक्षिण महाराष्ट्रातील जिल्हे (जसे की बीड, परभणी, धाराशिव, लातूर, कोल्हापूर, सिंधुदुर्ग) येथे गारपिटीचा जोर जास्त असू शकतो. अर्थात, घाबरून जाण्याचे कारण नाही; संपूर्ण जिल्ह्यात एकाच वेळी गारपीट होणार नाही, तर ती काही विशिष्ट गावांमध्ये किंवा पट्ट्यांमध्ये (pockets) पाहायला मिळेल.
हवामानात हा अचानक बदल का होतोय?
तुम्हालाही वाटत असेल की भर उन्हाळ्यात हे ढग अचानक कुठून आले? यामागे एक विशिष्ट वातावरणीय प्रणाली (Weather System) काम करत आहे. सध्या मराठवाड्यापासून ते थेट कर्नाटकच्या किनारपट्टीपर्यंत हवेच्या कमी दाबाचा पट्टा तयार झाला आहे.
दुसरीकडे, अरबी समुद्रातून आणि बंगालच्या उपसागरातून बाष्पयुक्त (ओलावा असलेले) वारे प्रचंड वेगाने महाराष्ट्राच्या दिशेने येत आहेत. उत्तरेकडून येणारे पश्चिमी वारे आणि दक्षिणेकडून येणारे पूर्वीय वारे जेव्हा महाराष्ट्रावर एकमेकांना धडकतात, तेव्हा त्यातील बाष्प वेगाने उंचावर जाऊन ढगांमध्ये रूपांतरित होते. याच प्रक्रियेमुळे सध्या गारपिटीसाठी अत्यंत पोषक असे वातावरण तयार झाले आहे.
शेतकरी बांधवांनो, पिकांची काळजी कशी घ्यावी?
सध्या गहू, हरभरा, कांदा आणि द्राक्ष काढणीचा महत्त्वाचा हंगाम सुरू आहे. अशा वेळी व्यापाऱ्यांकडून पसरवल्या जाणाऱ्या अफवांना बळी पडून पॅनिक होऊ नका. हवामान खात्याचा अंदाज हा तुमच्या पूर्वतयारी आणि नियोजनासाठी असतो.
द्राक्ष उत्पादक: द्राक्ष हे अत्यंत संवेदनशील पीक आहे. त्यामुळे शक्य असल्यास बागेवर ‘रुफटॉप कव्हर’चा (Rooftop cover) वापर करा आणि बाग सुरक्षित ठेवा.
कांदा व इतर पिके: काढणीला आलेला माल लवकरात लवकर सुरक्षित ठिकाणी किंवा चाळीत साठवण्याचा प्रयत्न करा. अचानक पाऊस आल्यास पिकांवर ताडपत्री झाकण्याची व्यवस्था आधीच तयार ठेवा. शेजारच्या गावात पाऊस सुरू झाल्याची बातमी मिळताच वेळीच सावध होऊन उघड्यावरील माल झाकून घ्या.
कडाक्याचा उन्हाळा कधी सुरू होणार?
सध्या दुपारचे कमाल तापमान सरासरीपेक्षा कमी आहे आणि ही परिस्थिती साधारण १७ एप्रिलपर्यंत अशीच राहील. म्हणजेच, खऱ्या अर्थाने अंगाची लाहीलाही करणारा कडक उन्हाळा १८ एप्रिलनंतर सुरू होण्याची शक्यता आहे. मात्र, एक गोष्ट तुम्हाला नक्की जाणवत असेल ती म्हणजे ‘रात्रीचा भयंकर उकाडा’. दुपारचे तापमान कमी असले तरी रात्रीचे किमान तापमान (Minimum Temperature) हे सरासरीपेक्षा २ ते ३ अंशांनी जास्त आहे. त्यामुळेच सध्या दिवसा ऊन कमी आणि रात्री उकाडा जास्त अशी विचित्र स्थिती निर्माण झाली आहे.
‘एल निनो’चे संकट आणि यंदाचा मान्सून: एक धोक्याची घंटा?
यंदाच्या पावसाळ्याबद्दल एक मोठी आणि थोडी चिंतेत टाकणारी अपडेट समोर येत आहे. सध्या ‘ला निना’चा (La Nina) प्रभाव संपत आला असून आपण ‘एल निनो’च्या (El Nino) दिशेने वेगाने वाटचाल करत आहोत. यंदा ‘एल निनो’ येणार हे जवळपास निश्चित आहे. फक्त त्याची तीव्रता किती असेल (तो साधा एल निनो असेल की भयंकर दुष्काळ आणणारा ‘सुपर एल निनो’) हे १५-१६ एप्रिलच्या सुमारास हवामान खात्याच्या दीर्घकालीन अंदाजानंतर अधिक स्पष्ट होईल. थोडक्यात सांगायचे तर, आगामी मान्सून हा इतर सामान्य वर्षांसारखा नसून थोडा आव्हानात्मक असू शकतो. पावसाचे प्रमाण कमी राहण्याची शक्यता असल्याने आतापासूनच पाण्याचे योग्य नियोजन करणे काळाची गरज बनली आहे.
निसर्गाच्या या लहरीपणावर कोणाचेच नियंत्रण नसते, हे खरे आहे. पण अचूक माहिती आणि योग्य नियोजनाच्या जोरावर आपण संभाव्य नुकसान नक्कीच कमी करू शकतो. अफवांवर विश्वास न ठेवता हवामान विभागाच्या अधिकृत अंदाजांवर लक्ष ठेवा आणि आपल्या पिकांची काळजी घ्या!
